Danska málfræði

Á þessari síðu er að finna danskar málfræðireglur og dæmi um notkun.

Heimild: VERKEFNABÓK Í DÖNSKU
Höf: Hafdís Ingvarsdóttir, Kirsten Friðriksdóttir
Birt með leyfi höfunda

Nafnorð	Regluleg fleirtala	Óregluleg fleirtala	Eignarfall
Lýsingarorð	Ákveðinn háttur	Stigbreyting
Persónufornöfn	Spurnarfornöfn	Eignarfornöfn	Ábendingarfornöfn	Tilvísunarfornöfn	Óákveðin fornöfn
Sagnorð	Nútíð sagna	Þátíð og lh.þt.	Hjálparsagnir	Núþálegar sagnir	Þolmynd
Orðaröð	Forsetningar	Atviksorð	Det / Der	Núþálegar sagnir merking	Beyging sterkra / óreglulegra sagna

Greinir

	Óákv. no. samkyn	Ákv. no. samkyn
et. (eintala)	en dreng	drengen
	en ung dreng	den unge dreng

ft. (fleirtala)	drenge	drengene
	unge drenge	de unge drenge

	Óákv. no. hvorugkyn	Ákv. no. hvorugkyn
et. (eintala)	et hus	huset
	et rødt hus	det røde hus

ATH.	en er ekki notað með starfsheitum (han er bager), þegar þau standa án lýsingarorðs með sögninni at være.

Nafnorð

Nafnorð í dönsku hafa tvö kyn, samkyn og hvorugkyn.
Oftast hafa nafnorðin sama kyn og í íslensku, ef þau eru af sama stofni.

Efst á síðu

Regluleg fleirtala

Nafnorð geta fengið þrenns konar endingu í fleirtölu.

1.		- e endingu fá flest orð sem enda á samhljóða og eru af norrænum stofni (þ.e. lík íslensku).

	Dæmi:	en fugl - mange fugle en dreng - mange drenge et skib - mange skibe

2.		- r endingu fá öll orð sem enda á e.

	Dæmi:	et vindue - mange vinduer en gade - mange gader en skole - mange skoler (Undantekningar: en ble - bleer, en ske - skeer)

3.		- er endingu fá a) öll orð sem enda á sérhljóða öðrum en e

	Dæmi:	en by - mange byer et maleri - mange malerier

		b) flest orð sem enda á samhljóða og eru ekki af norrænum stofni (þ.e. ekki lík íslensku).

	Dæmi:	en telefon - mange telefoner en elev - mange elever en lejlighed - mange lejligheder

ATH. AÐ SUM ORÐ ERU EINS Í EINTÖLU OG FLEIRTÖLU

Dæmi:
               en ting            -   mange ting
               et sprog          -   mange sprog
              et ord             - mange ord
               et år               -   mange år
               et fag              -   mange fag
               et spørgsmål   -   mange spørgsmål

Efst á síðu

Óregluleg fleirtala

Ýmsar breytingar geta orðið á nafnorðunum sjálfum þegar þau mynda fleirtölu.

1. Hljóðvarp

Dæmi:

     en mand   -   mange mænd
     et barn     -   mange børn
     en bog      -   mange bøger
     en bror      -   mange brødre
     en mor      -   mange mødre
     en far        -   mange fædre
     en datter   -   mange døtre
     en hånd    -   mange hænder
     en tand     -   mange tænder

2. Brottfall og einföldun

e fellur brott í nafnorðum sem enda á - el og - er þegar fleirtöluendingin bætist við.

Dæmi:

     en onkel     -   mange onkler
     en cykel     -   mange cykler
     et teater     -   mange teatre
     en finger     -   mange fingre

Ef tvöfaldur samhljóði (tt, pp, kk) er í stofni orðsins, einfaldast hann við brottfall.

Dæmi:

     en fætter      -   mange fætre
     en kartoffel   -   mange kartofler
     en seddel     -   mange sedler

3. Tvöföldun

Endasamhljóðinn tvöfaldast í fleirtölu ef sérhljóðinn á undan er stuttur

Dæmi:

     en kat    -   mange katte
     en bøf    -   mange bøffer
     en søn   -   mange sønner
     en ven    -   mange venner

Efst á síðu

Eignarfall

Myndast með -s, sem bætist aftan við nafnorðið og orðaröðin snýst við.

Dæmi:

     Peters madpakke   (nestisboxið hans Péturs)
     mændenes skæg   (skegg mannanna)
     den lille drengs legetøj   ( leikfang litla drengsins)

ATH. að forsetningin til stýrir ekki eingarfalli í dönsku

Dæmi:

Familien er lige flyttet til byen. (fjölskyldan er nýflutt í bæinn)

Efst á síðu

Lýsingarorð

Lýsingarorð fá - t endingu í hvorugkyni, eintölu. Þegar þau eru óákveðin - eins og í íslensku.

Dæmi:

     kødet er mørt   (kjötið er meyrt)
     værelset er brunt og hvidt   (herbergið er brúnt og hvítt)
     et stort, smukt hus   (stórt fallegt hús)

Helstu undantekningar eru:

a) Orð sem enda á -sk

Dæmi:	Et islandsk_ lam. (íslenskt lamb)

b) fleirkvæð orð sem enda á -s

Dæmi:	Barnet er tilfreds_. (barnið er ánægt)

Lýsingarorðfá - e endingu í fleirtölu.

Dæmi:

     jordbær er dejlige (jarðarber eru góð/yndisleg)
     vi fik billige billetter til teatret (við fengum ódýra miða í leikhúsið)
     børn er søde (börn eru góð/sæt)

Efst á síðu

Helstu undantekningar eru:
Lýsingarorð sem enda á sérhljóða í eintölu (nema orðin ny og fri)

Dæmi:

en blå bil - mange blå_ biler

Lille er í fleirtölu små

Ákveðinn háttur (veik beyging)

Lýsingarorð fá líka - e endingu í eintölu, ef næst á undan stendur:

1.		Ákveðinn greinir (den, det)

	Dæmi:	Den gode bøf (góða buffið)

2.		Ábendingarfornafn (denne, dette)

	Dæmi:	Dette store hus (stóra húsið)

3.		Eignarfornafn (min, din, sin, hans, vores o.s.frv.)

	Dæmi:	Min røde bil (rauði bíllinn minn)

4.		Eignarfall

	Dæmi:	Mettes nye ven (nýji vinur Mette)

Efst á síðu

Eftirfarandi breytingar verða á lýsingarorðum, þegar þau bæta við sig - e:

1.		Orð sem enda á - el, - en, - er fella brott e úr þessum endingum. Ef stofnsamhljóðinn á undan er stuttur

	Dæmi:	gammel - gamle doven - dovne (latur/latir) sikker - sikre (öruggur/öruggir)

2.		Endasamhljóðinn tvöfaldast í fleirtölu, ef sérhljóðinn á undan er stuttur

	Dæmi:	smuk - smukke grøn - grønne smal - smalle

3.		- et í enda orða breytist í - ede

	Dæmi:	snavset - snavsede (skítugur/skítugir) krøllet - krøllede skuffet

Lýsingarorð stigbreytast á fjóra vegu

með - ere og - est
með - ere og -st
með mere og mest
óreglulega

- ere, - est. Öll einkvæð (stutt) lýsingarorð

Dæmi:

tung - tungere - tungest (þung - þyngri - þyngst)

- ere, - st. Öll lýsingarorð sem enda á - ig og - som

Dæmi:

heldig - heldigere - heldigst (heppin - heppnari - heppnust)

mere, mest. Öll önnur lýsingarorð, nema sjá 4. lið

Dæmi:

doven - mere doven - mest doven

Eftirfarandi lýsingarorð hafa óreglulega stigbreytingu eða hljóðvarpast og þau þarf að læra:

gammel	ældre	ældst
god	bedre	bedst
lille	mindre	mindst
mange	flere	flest
megen	mere	mest
nær	nærmere	nærmest/næst
ond	værre	værst
få	færre	færrest
stor	større	størst
lang	længere	længst
ung	yngre	yngst

ATH.

Miðstig og efstastig fá brottfall, einföldun og tvöföldun eftir sömu reglum og frumstig sjá fyrri töfluna.

Efst á síðu

Fornöfn

Persónufornöfn

Eintala:
	1. persóna	2. persóna	3. persóna

Nefnifall	jeg	du	han - hun - den - det

Andlagsfall (þf., þgf., ef.)	mig	dig	han - hende - den - det

Fleirtala:
	1. persóna	2. persóna	3. persóna

Nefnifall	vi	I (stórt i)	de

Andlagsfall (þf., þgf., ef.)	os	jer	dem

ATH. 1.		Han og hun er eingöngu notað um persónur. Annars er notað den eða det.

ATH. 2.		Þegar persónufornafn stendur í setningu með det er - er det; det var - var det er notað aukafall (andlagsfall) af persónufornafninu.

	Dæmi:	Det var mig, som spiste kagen. (það var ég sem borðaði kökuna.) Det var ham, som jeg så. (það var hann sem ég sá.)

Efst á síðu

Spurnarfornöfn

Hvem		- hver, hverjir; notað um persónur

Hvad		- hvað

Hvis		- eignarfall af hvem

Hvilken		- hvaða (samkyn)

Hvilket		- hvaða, hvert (hvorugkyn)

Hvilke		- hvaða, hverja, hvern (fleirtala, bæði kyn)

	Dæmi:	Hvem kommer der? (Hver kermur þar?) Hvad fik du at spise? (Hvað fékkst þú að borða?) Hvis bil er det? (Hver á þennan bíl?) Hvilken bog synes du er bedst? (Hvaða bók finnst þér best?) Hvilket billede kan du bedst lide? (Hvaða mynd finnst þér best?) Hvilke af bøgerne vil du købe? (Hverja af bóknunum vilt þú kaupa?)

Efst á síðu

Eignarfornöfn

Min	Mit	Mine

Det er min søster. (Þetta er systir mín)	Det er mit barn. (Þetta er barnið mitt)	Det er mine børn. (Þetta eru börnin mín) Det er mine søstre. (Þetta eru systur mínar)

Din	Dit	Dine

Det er din søster. (Þetta er systir þín)	Det er dit barn. (Þetta er barnið þitt)	Det er dine søstre. (Þetta eru systur þínar) Det er dine børn. (Þetta eru börnin þín)

Sin	Sit	Sine

Hun så sin søster. (Hún sá systur þína)	Hun så sit barn. (Hún sá barnið sitt)	Hun så sine søstre. (Hún sá systur sínar) Hun så sine børn. (Hún sá börnin sín)

Hans Hendes Vores Jeres	eru notuð sem eignarfornöfn

Efst á síðu

Ábendingarfornöfn

Denne		Er notað með eintölu

	Dæmi:	Denne mand. (Þessi maður)

Dette		Er notað með eintölu

	Dæmi:	Dette barn. (Þetta barn)

Disse		Er eingöngu notað í fleirtölu

	Dæmi:	Disse mænd. (Þessir menn) Disse børn. (Þessi börn)

Tilvísunarfornöfn

som og der eru algengustu tilvísunarfornöfnin.
Der getur aðeins staðið í nefnifalli. Ef þið eruð í vafa, notið þá som.

Dæmi:

   Han købte bogen, som jeg havde fortalt ham om.
   Manden, som kom her i går er bager.
   Manden, der kom her i går er bager.

Oft fer betur á því að sleppa tilvísunarfornafninu

Dæmi:

Hun købte den bluse, (som) hun så i vinduet.

Efst á síðu

Óákveðin fornöfn

Ingen er eins í eintölu og fleirtölu

Dæmi: Ingen mand; Ingen mænd

Intet er hvorugkyn eintala

Dæmi: Intet barn

Nogle = sumir, nokkrir

Nogen (einhver) er alltaf notað í spurnarsetningum og með neitun

Dæmi: Har du nogen penge?
Nej, jeg har ikke nogen.

Den ene = annar

Den anden = hinn

Dæmi: Hvis jeg spiser den ene kage, så får du den anden. (Ef ég borða aðra kökuna, þá færð hú hina)

Man - en - ens ATH. beyginguna

Dæmi:	Man kan godt løbe hele vejen (nefnifall) (Maður getur hlaupið alla leiðina).
	Det gør en godt (andlagsfall) (Það er gott fyrir mann)
	Man bliver så skuffet, når ens venner svigter en (eignarfall -andlagsfall) (Maður verður svo vonsvikinn, þegar vinir manns svíkja mann)

Efst á síðu

Sagnorð

Nútíð sagna endar á - r, sem bætist við nafnhátt

Dæmi:

at komme - (jeg) kommer

Óreglulega nútíð hafa sagnirnar:

at gøre	(jeg) gør
at have	(jeg) har
at være	(jeg) er
at vide	(jeg) ved
og núþálegu sagnirnar (sjá síðar)

Þátíð og lýsingarháttur þátíðar reglulegra sagna myndast á tvo vegu:

1.		- ede og - et

	Dæmi:	at fiske - fiskede - fisket

2.		- te og - t

	Dæmi:	at spise - spiste - spist

Efst á síðu

Smelltu hér til að skoða lista yfir sterkar og óreglulegar sagnir.

Hjálparsagnir

Á eftir sögnunum have (að hafa), være (að vera) og blive (að verða) kemur alltaf lýsingarháttur þátíðar (þ.e. sögnin sem keumur á eftir þeim endar á - t).

Dæmi:	Hun har spist. (Hún hefur borðað)
	Hun havde drukket. (Hún hafði drukkið)
	Han er kommet. (Hann er kominn)
	Hun var rejst, da jeg kom. (Hún var farin þegar ég kom)
	Udstillingen bliver åbnet om to dage. (Sýningin verður opnuð eftir tvo daga)
	Alle bøfferne blev spist op. (Buffin voru öll borðuð/öll buffin voru borðuð)

Sagnirnar taka yfirleitt sömu hjálparsögn og í íslensku, samanber hefur borðað = har spist.

Undantekningar eru sagnirnar:

at ske	er sket	var sket
at vokse	er vokset	var vokset
at blive	er blevet	var blevet
at lykkes	er lykkedes	var lykkedes

Efst á síðu

Núþálegar sagnir

Núþálegu sagnirnar eru sex og þær þarf að læra utan að.

Nafnháttur	Nútíð	Þátíð	Lýsingarháttur þt.

at kunne	kan	kunne	kunnet
at ville	vil	ville	villet
at måtte	må	måtte	måttet
at skulle	skal	skulle	skullet
at burde	bør	burde	burdet
at turde	tør	turde	turdet

ATH. Á eftir núþálegri sögn kemur alltaf nafnháttur án nafnháttarmerkis (at).

Dæmi:

Hann þorir ekki að fljúga = Han tør ikke flyve
Hann getur komið = Han kan komme

Smelltu hér til að sjá merkingu núþálegu sagnanna.

Þolmynd

(Þ.e. bókin var lesin - af nemandanum) myndast á tvennan hátt í dönsku:

1.		með - s

	Dæmi:	Bogen læses

2.		með blive + lýsingarhætti þátíðar

	Dæmi:	Bogen bliver læst Bogen blev læst

ATH. 1.		Sterkar/óreglulegar sagnir geta ekki myndað þolmynd með - s endingu í þátíð.

ATH. 2.		Blive tekur með sér hjálparsögnina at være. Þess vegna: Bókin hefur verið lesin = Bogen er blevet læst.

ATH. 3.		Oftast má í stað þolmyndar nota man. Bogen læses = Man læser bogen. Bogen blev læst = Man læste bogen.

Orðaröð

Orðaröð er oftast nær sú sama og í íslensku.
Helstu undantekningar eru:

1.		Í eignarfalli snýst orðaröðin við.

	Dæmi:	Mandens hus Verdens bedste steg

2.		Í aukasetningum flyst atviksorð fram fyrir umsögn.

	Dæmi:	Han sagde, at han ikke kunne komme i aften. Jeg troede, at du aldrig spiste fisk.
		Aukasetningar má þekkja á því, að þær byrja oftast á aukatengingu, t.d. at, da, når, hvis, om, fordi, selv om.

3.		Ef neitun stendur með nafnhætti, kemur hún á undan nafnhættinum.

	Dæmi:	Det er trist ikke at kunne spise alt hvad man ønsker.

Efst á síðu

Forsetningar

!! Ef þú ert ekki viss um hvaða forsetningar þú átt að nota, þá flettir þú þeim upp í orðabókinni.

Atviksorð

Reglan er í samræmi við íslensku. Styttra formið (ind) táknar hreyfingu, en hið lengra (inde) kyrrstöðu.

ind - inde	inn - inni
ud - ude	út - úti
hjem - hjemme	heim - heima
hvorhen - hvorhenne	hvert - hvar

Det / Der

Ef aðalfrumlag setningar stendur seint í henni og er óákveðið, verður aukafrumlag að koma fyrst í setningunni. (Í dönsku getið þið yfirleitt ekki byrjað setningu með óákveðnu nafnorði eða nafnorðs-ígildi).

Det	er notað þegar aðalfrumlagið er a) nafnháttur: Det er varmt at gå. b) fallsetning: Det er rart, at bilen kommer.

Der	er notað, þegar aðalfrumlagið er a) nafnorð: Der er mange mennesker på gaden. b) í spurnarsetningum, þegar það sem spurt er um er óákveðið: Er der nogen hjemme? Hvor er der en blyant? Hvad er der sket?

Der	Er auk þess notað í þolmyndarsetningum, þegar ekki er sagt, hver framkvæmir (þ.e.a.s. gerandinn er ekki nefndur): Der bliver læst mange bøger i skolen.